11 truyền thống đón năm mới độc đáo của Nhật Bản (Oshogatsu)

Oshogatsu, hay Tết Dương lịch, không chỉ là thời khắc giao thoa giữa năm cũ và năm mới mà còn là dịp quan trọng nhất trong năm của người Nhật. Đây là thời điểm họ thể hiện lòng biết ơn, bày tỏ nguyện ước, và cùng gia đình đón chào những khởi đầu mới. Khác với nhiều quốc gia chỉ tập trung ăn mừng vào đêm 31/12, Oshogatsu kéo dài từ cuối tháng 12 đến tận giữa tháng 1 với nhiều phong tục đặc sắc, mỗi phong tục mang ý nghĩa sâu sắc về văn hóa và tâm linh.

1. Susuharai (tổng vệ sinh cuối năm)

Vào những ngày cuối tháng 12, các gia đình Nhật Bản bắt đầu nghi thức Susuharai, hay còn gọi là “phong tục quét bụi”. Đây không đơn thuần là việc dọn dẹp nhà cửa mà còn mang ý nghĩa tẩy sạch những điều xui xẻo, u ám tích tụ trong năm cũ. Người Nhật lau chùi từng góc nhà, từ tường, trần, sàn đến các đồ vật như bát đĩa, sách vở, đồ dùng cá nhân. Phong tục này không chỉ giúp không gian sống thêm gọn gàng mà còn mang lại cảm giác tươi mới và sự chuẩn bị chu đáo để đón tiếp các vị thần linh Toshigami trong năm mới.

2. Shimekazari (trang trí cửa ra vào)

Shimekazari là món đồ trang trí được làm thủ công từ rơm, cành thông, giấy shide và đôi khi có cả cam daidai hoặc các vật phẩm linh thiêng khác. Mỗi thành phần trong Shimekazari đều có ý nghĩa tượng trưng. Rơm thể hiện sự thanh khiết, cành thông biểu trưng cho sự trường tồn, còn giấy shide giúp xua đuổi tà khí. Người Nhật thường treo Shimekazari trước cửa chính như một lời mời thần Toshigami ghé thăm và mang lại phúc lành cho gia đình. Vật trang trí này thường chỉ sử dụng một lần duy nhất trong năm và được đốt trong lễ Dondo Yaki để hoàn tất vòng tuần hoàn may mắn.

3. Kadomatsu (cây thông tre)

Kadomatsu là biểu tượng không thể thiếu trong dịp Oshogatsu, thường được đặt trước cửa nhà hoặc cơ sở kinh doanh. Kadomatsu được làm từ ba cây tre cắt vát chéo với chiều cao khác nhau, tượng trưng cho sự phát triển, kết hợp cùng thông xanh và cành mận đỏ để tạo sự cân đối hài hòa. Người Nhật tin rằng Kadomatsu là nơi các vị thần Toshigami tạm trú trong thời gian ghé thăm trần gian, ban phước lành và tài lộc. Sau kỳ nghỉ, Kadomatsu được đưa đến đền thờ để đốt, tượng trưng cho việc đưa tiễn các vị thần trở về cõi thiên đường.

4. Kagami Mochi (bánh gạo gương)

Kagami Mochi là một món bánh truyền thống thường được dùng để cúng trên bàn thờ hoặc trang trí trong nhà suốt kỳ nghỉ Oshogatsu. Bánh được làm từ hai lớp mochi tròn, với lớp lớn ở dưới và lớp nhỏ ở trên, kết hợp cùng quả cam daidai trên đỉnh. Hình dáng tròn của bánh tượng trưng cho sự hòa hợp, chiếc gương linh thiêng, và sự viên mãn trong cuộc sống. Đến ngày 11 tháng 1, bánh sẽ được chia nhỏ trong nghi lễ Kagami Biraki, sau đó chế biến thành các món ăn như súp zoni.

5. Nengajo (thiệp chúc mừng năm mới)

Trong dịp Oshogatsu, việc gửi Nengajo, hay thiệp chúc mừng năm mới, trở thành một nét văn hóa đặc biệt. Người Nhật thường tự tay viết hoặc thiết kế thiệp, kèm những lời chúc tốt lành dành cho gia đình, bạn bè và đồng nghiệp. Thiệp thường mang hình ảnh con giáp đại diện cho năm mới hoặc các biểu tượng truyền thống như hoa mai, núi Phú Sĩ. Đặc biệt, nếu thiệp được gửi trước ngày 31/12, bưu điện sẽ đảm bảo chúng được phát đến người nhận đúng vào ngày 1/1, thể hiện sự chu đáo và tinh thần kết nối cộng đồng.

6. Toshikoshi Soba (mì kiều mạch đêm giao thừa)

Toshikoshi Soba không chỉ là món ăn mà còn là một nghi thức quan trọng trong đêm giao thừa. Món mì này tượng trưng cho sự trường thọ và sức khỏe, đồng thời ý nghĩa của việc “cắt đứt” sợi mì còn mang hàm ý loại bỏ mọi điều phiền muộn, xui xẻo của năm cũ. Người Nhật thường quây quần bên gia đình, cùng nhau thưởng thức Toshikoshi Soba trong không khí ấm áp, chuẩn bị đón chào năm mới với hy vọng và sự thanh thản.

7. Hatsumode (đi chùa đầu năm)

Hatsumode là một trong những phong tục quan trọng nhất trong dịp năm mới ở Nhật. Vào những ngày đầu tháng 1, các gia đình đổ về các đền thờ hoặc chùa chiền để cầu nguyện cho sức khỏe, hạnh phúc và sự an lành. Ngoài việc ném đồng xu vào hòm công đức và vái lạy, họ còn rút omikuji (quẻ bói), mua bùa hộ mệnh (omamori) để mang theo bên mình suốt năm. Các ngôi đền nổi tiếng như Meiji Jingu ở Tokyo hay Fushimi Inari ở Kyoto luôn thu hút hàng triệu lượt người đến Hatsumode.

8. Osechi Ryori (món ăn ngày Tết)

Osechi Ryori là một mâm cỗ độc đáo, không chỉ ngon mà còn được trình bày đẹp mắt trong các hộp jubako nhiều tầng. Mỗi món ăn trong Osechi Ryori đều chứa đựng một lời chúc ý nghĩa cho năm mới. Ví dụ, kuromame (đậu đen) biểu thị cho sức khỏe và sự chăm chỉ, kazunoko (trứng cá trích) cầu chúc con đàn cháu đống, còn tazukuri (cá cơm nhỏ nướng) tượng trưng cho mùa màng bội thu.

9. Otoshidama (tiền lì xì)

Otoshidama là phong tục được trẻ em mong chờ nhất trong dịp Oshogatsu. Những phong bao lì xì xinh xắn được người lớn trao tặng như một cách chúc mừng năm mới và động viên trẻ cố gắng học tập. Số tiền trong phong bao thường tùy thuộc vào độ tuổi của trẻ và mối quan hệ gia đình. Đây cũng là cách người Nhật thể hiện sự quan tâm, chia sẻ với thế hệ tương lai.

10. Joya no Kane (tiếng chuông đêm giao thừa)

Vào đêm 31/12, các chùa Phật giáo trên khắp Nhật Bản đồng loạt thực hiện nghi lễ Joya no Kane, rung chuông 108 lần để xua đuổi 108 phiền não theo quan niệm Phật giáo. Tiếng chuông ngân vang giữa không gian tĩnh lặng của đêm cuối năm tạo cảm giác thanh thản, đưa mọi người đến gần hơn với trạng thái an nhiên.

11. Dondo Yaki (lễ đốt đồ trang trí)

Lễ hội Dondo Yaki diễn ra vào ngày 15/1, khi người Nhật mang Kadomatsu, Shimekazari và các bùa hộ mệnh cũ đến các ngôi đền để đốt. Nghi thức này không chỉ là cách gửi lời cảm ơn đến thần linh mà còn là nghi lễ thanh tẩy, giúp khởi đầu năm mới trong sự bình an.

Oshogatsu không chỉ đơn thuần là một dịp lễ mà còn là thời điểm để người Nhật giữ gìn và tôn vinh những giá trị truyền thống quý báu. Những phong tục đón năm mới này không chỉ thể hiện sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên và thần linh mà còn nhấn mạnh tinh thần gắn kết gia đình, cộng đồng.